ایران با داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، سال‌هاست با پدیده ناترازی گاز روبه‌رو است؛ شکافی که در فصل سرد به اوج می‌رسد و صنایع، نیروگاه‌ها و حتی پایداری شبکه خانگی را تحت فشار قرار می‌دهد. گزارش‌های رسمی مرکز پژوهش‌های مجلس، شرکت ملی گاز ایران و آمارهای منتشرشده در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نشان می‌دهد این مشکل دیگر صرفاً فصلی نیست و به یک ناترازی ساختاری تبدیل شده است.
آمار و ارقام موثق ناترازی گاز
بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در پایش شاخص‌های کلان زنجیره تولید تا مصرف گاز سال ۱۴۰۳:
- تولید گاز خام روزانه به ۱۰۹۷ میلیون مترمکعب رسید (رشد ۱۳ درصدی نسبت به ۱۴۰۲).
- گاز تحویلی به شرکت ملی گاز حدود ۸۳۰ میلیون مترمکعب در روز بود که ۷۳٫۱ درصد آن از پالایشگاه‌های پارس جنوبی تأمین شد.
- پس از کسر مصارف عملیاتی، حدود ۷۶۷ میلیون مترمکعب به خطوط سراسری تحویل شد.
- مصارف گازرسانی به حدود ۶۹۷٫۷ میلیون مترمکعب در روز رسید (افزایش ۲٫۶ درصدی).
در زمستان ۱۴۰۴، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران اعلام کرد رکورد مصرف بخش خانگی، تجاری و صنایع خرد به ۷۳۷ میلیون مترمکعب در یک روز رسید که معادل حدود ۸۵ درصد گاز تزریقی به شبکه بود. در اوج سرما، ناترازی روزانه به حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب گزارش شد. برخی برآوردها و اظهارات مقامات، کسری را در شرایط بحرانی تا ۲۰۰–۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز نیز ارزیابی کرده‌اند. ظرفیت ذخیره‌سازی در اوج مصرف تنها حدود ۲۵٫۶ میلیون مترمکعب در روز بوده که فاصله زیادی با هدف برنامه هفتم (۱۲۰ میلیون مترمکعب) دارد.
این ارقام نشان می‌دهد حتی با رشد تولید، مصرف به‌ویژه در بخش خانگی و تجاری سریع‌تر افزایش یافته و شبکه را در فصل سرد به مرز ناترازی می‌رساند.
علل اصلی شکل‌گیری و تشدید ناترازی
۱. رشد سریع مصرف خانگی و تجاری
در روزهای سرد، سهم این بخش‌ها به ۷۰–۸۵ درصد کل گاز تزریقی به شبکه می‌رسد. یارانه‌های سنگین، تعرفه‌های کم‌شیب، ساختمان‌های کم‌بازده، بخاری‌های قدیمی و اجرای ناقص مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان، مصرف را بالا نگه داشته است.
۲. وابستگی شدید به میدان پارس جنوبی و افت فشار مخازن
بیش از ۷۰ درصد تولید از این میدان مشترک تأمین می‌شود. با گذشت زمان فشار مخزن کاهش یافته و بدون فشارافزایی و توسعه به‌موقع، رشد تولید محدود شده است.
۳. ضعف شدید ذخیره‌سازی
ظرفیت ذخیره‌سازی گاز کشور بسیار پایین است و نمی‌تواند نوسان فصلی را پوشش دهد.
۴. سرمایه‌گذاری ناکافی و محدودیت‌های فناوری
تحریم‌ها، تأخیر در پروژه‌های توسعه و نگهداشت، و دسترسی محدود به تجهیزات فشارافزایی و جمع‌آوری گازهای همراه، رشد عرضه را کند کرده است.
۵. راندمان پایین در صنایع و نیروگاه‌ها
راندمان متوسط نیروگاه‌ها حدود ۳۲ درصد است و شدت انرژی در صنایع انرژی‌بر (فولاد، سیمان، پتروشیمی) بالاست.
۶. عوامل اخیر
آسیب‌های واردشده به برخی تأسیسات در سال‌های اخیر به ویژه حملات وحشیانه آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز بخشی از ظرفیت تولید را موقتاً کاهش داده و ناترازی را تشدید کرده است.
راهکارهای خانگی؛ اقدامات ساده و مؤثر
هر درجه کاهش دمای محیط منازل می‌تواند صرفه‌جویی قابل توجهی ایجاد کند (برآوردها حدود ۲۵ میلیون مترمکعب در روز برای یک درجه در مقیاس ملی). اقدامات عملی برای خانوارها:
- دمای محیط را بین ۱۸ تا ۲۱ درجه سانتی‌گراد نگه دارید.
- درها و پنجره‌ها را با نوار درزگیر عایق کنید و از پرده‌های ضخیم استفاده کنید.
- بخاری‌ها و پکیج را سالانه سرویس کنید و فیلترها را تمیز نگه دارید.
- دمای آبگرمکن را روی حدود ۵۰ درجه تنظیم کنید.
- لباس گرم‌تر بپوشید و در ساعات خالی بودن خانه، سیستم گرمایش را کم یا خاموش کنید.
- در صورت امکان، بخاری‌های راندمان بالا جایگزین کنید (پروژه‌های جایگزینی دولتی در حال اجراست).
- از ترموستات و کنترل هوشمند استفاده کنید.
با این اقدامات می‌توان ۱۰ تا ۲۰ درصد از مصرف خانگی را کاهش داد بدون آنکه آسایش به‌طور محسوس کم شود.
راهکارهای صنعتی و کلان
- استفاده از سوخت جایگزین (نفت‌گاز و مازوت) در صنایع و نیروگاه‌ها در اوج مصرف زمستانی برای حفظ اولویت گاز خانگی.
- بهینه‌سازی موتورخانه‌ها و سیستم‌های حرارتی (پروژه‌های بهسازی ده‌ها هزار موتورخانه در حال اجراست).
- ارتقای راندمان تجهیزات و اجرای مدیریت انرژی در صنایع انرژی‌بر.
- توسعه ظرفیت ذخیره‌سازی گاز و تسریع پروژه‌های فشارافزایی پارس جنوبی.
- جمع‌آوری گازهای مشعل و افزایش بهره‌برداری از گازهای همراه نفت.
- توسعه تدریجی انرژی‌های تجدیدپذیر برای کاهش وابستگی نیروگاه‌ها به گاز.
- اصلاح تدریجی تعرفه‌ها و اجرای دقیق‌تر مقررات ساختمانی برای کاهش مصرف بلندمدت.
تأثیر ناترازی گاز بر کسری برق
از آنجا که بیش از ۸۰ درصد ظرفیت تولید برق کشور به نیروگاه‌های حرارتی گازسوز وابسته است، هرگونه کمبود یا محدودیت عرضه گاز به‌طور مستقیم به کاهش تولید برق منجر می‌شود؛ در زمستان‌ها اولویت‌دهی به مصرف خانگی گاز، نیروگاه‌ها را ناچار به استفاده از سوخت مایع (مازوت و گازوئیل) می‌کند که راندمان پایین‌تری دارد، آلودگی بیشتری تولید می‌کند و ظرفیت ذخیره‌سازی محدودی دارد، در نتیجه توان خروجی نیروگاه‌ها افت می‌کند و خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده یا محدودیت بار رخ می‌دهد. در تابستان نیز افزایش شدید مصرف برق برای سرمایش، فشار مضاعفی بر همان منابع گازی وارد می‌کند و چرخه معیوب :
«کمبود گاز → کسری برق → افزایش مصرف سوخت مایع → فشار بیشتر بر شبکه انرژی»
را تشدید می‌نماید؛ آمارهای رسمی نشان می‌دهد این وابستگی متقابل در سال‌های اخیر ایران را حتی به واردکننده خالص برق تبدیل کرده و زیان‌های اقتصادی قابل توجهی به صنایع و خانوارها تحمیل کرده است.
جمع‌بندی
ناترازی گاز در ایران نتیجه ترکیبی از رشد مصرف، افت تدریجی ظرفیت تولید میادین اصلی، ضعف ذخیره‌سازی و سرمایه‌گذاری ناکافی است. آمار رسمی نشان می‌دهد حتی با رشد تولید، شکاف در فصل سرد به صدها میلیون مترمکعب در روز می‌رسد. مدیریت مصرف خانگی سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین اهرم کوتاه‌مدت است و در کنار بهینه‌سازی صنعتی و توسعه زیرساخت‌ها می‌تواند فشار را کاهش دهد. پایگاه خبری تجریش تأکید می‌کند که بدون اصلاح الگوی مصرف و سرمایه‌گذاری هدفمند در بالادست و ذخیره‌سازی، این ناترازی در زمستان‌های آینده عمیق‌تر خواهد شد.
منابع اصلی: گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس (پایش شاخص‌های کلان گاز سال ۱۴۰۳)، اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، آمار شرکت ملی گاز، گزارش‌های شانا و ایرنا، و تحلیل‌های کارشناسی منتشرشده در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴.
